خداحافظی مودکوچ ایل بختیاری

این متن را جهت ارائه به صدای خوزستان دربرنامه رنگین کمان همدلی تدوین شده که باصدای خودم پخش خواهد شد

                                     به نوم هوکه زنده اینه دادو هنر وقشنگینه آفرید                             

       خداحافظی مود کوچ ایل بختیاری                                                                              

دنیا گلوله ایه ز هرچی که ایبینی وهرچی که فرگ ایکنی وضد هرچی که ایبینی وهرچی که فرگ ایکنی. دنیا گلوله ایه زشو وروز، خو وبد  ، لیش وقشنگ، مثبت ومنفی، سرازیری وسروالایی ، ره وچه،او وتش، نروما.  دنیاگلوله ایه زهمگونی وناهمگونی، زخنده وگریوه، غم وشادی، تهل وشیرین، آرومی و بیقراری، جنگ وصلح، عشق ونفرت ، سلام وخداحافظی وخیلی چیادیه ملث اینو.یعنی دنیا هرچینه که داره ضد هونه هم ری به ریس داره. همه اینو ز آفریده هاهه خدایی هدن که تفاوتانه ری زمین آفرید.تا مون وتو که ایگون اشرف مخلوقاتیم نشق خومونه و واتوون آشنایی وتشخیص و انتخاو داشته بوهیم.په وا به همه آفریده هاهه خداهم احترام بنیم فرگ پاک کردنه مخالفینمون نبوهیم. تا بی احترامی به خدا وآفریده هاس نبوهه.آدمی مین وجید واحساسا خوس هم ملث گلوله دنیا حسایی برعلیه همدیه داره.وا حال وهواهه گونه گونی که خود آدوم داره ملث غم وشادی، خنده وگریوه .بیاییم  زحال وهواهه آدمی یکینه انتخاو کنیم وسرتالی زس دراریم.زتی یک اویدن وبعدس جدابیدنه ایگوییم .زسلامی وخداحافظی یا مرحمت زیادی.زسلامی که وازره رسیدن وآشنایی مارایبوهه وا احساس شادمونی وخوشحالی وقرص رهدنا وری بوسی وتی یک نشینی ویگری کردن وعادت به یک کردن وعشق ومهری که روزبروز بیشتر ایبوهه گپ ایبوهه وآخرسر اتفاقی که مجبور به جدایی وابوهن وسفری دیر ودراز پیش ری داشتن زیک جدا بیدن وقرص وگریوه وغم ودلتنگی وری بوسی وبعدس واخداحافظی عمر سلام تموم ایبوهه.احساس سلام وخداحافظی دو احساس شادی وغمنه هم بدین خوس ایاره . سلام وخداحافظی، ملث دورون ماراویدن وزدنیا رهدنه.عمرسلام تاخداحافظی ملث عمرآدمی گاهوختی کوتاهه وگاهوختا بلنده.حالا که فهمیدیم مین دنیا چه ایگدرده ، بیاییم ز سلام وخداحافظی کوچ ایل سرتالی دراریم.زنشق طبیعتی که مابین اینونن. کوچ عشایر بختیاری ملث مابقی کوچاهه دیرقوماهه ایرونی سالی دوسفر پیش ری دارن.یکی واسلامی که به گرمسیر ایاهن ودیری واخداحافظی که به ایلاق ایرون یا برعکس. سالها ایل بخاطر گله داری تنوع او وهوا مجبوربه کوچ بیدن. بعد زکم بیدن حلف گرماهه توستونی ووستن رهه کهکشون ری اشکم آسمون،زیه طرف وااویدن باد خنکی که سروری آدومینه نوازشت ایکرد،زطرفی دیر وختی که شاهد ریسستن بلگاهه داررودرختیم،خور زاویدنه پاییزومالکنون ایل ایاره. زردبیدن بلگاهه درختایی که روزگاری سوز وپرپشت بیدنه، یکی یکی به زیر درختا ایریزن وبدلا غم سنگینی روون ایکنن.اما که وصحرا سوت وکوره هنی.سوزیا سهدن .جاغله ها هم دیه چندون کلوری به جانمنده وعلفا هم بیشترسون حاک اویدن وبدم باد رهدنه. باد ایاره وهار زرد وکوونه گلوله وار به گلو ایونه وجم ایکنه وبه هرسمتی ایکشونه وایبره به دیر.توستون به خنکون ورخرد. چندروزی که به پوییز نزیکتر وابیدیم و ز خونوکون گدشت، یهوی بنگ زنگلاهه گله وکل زینگلاهه مال وهووگاله پیایل وهیاهو وقیل قال ایل وهی هی چوپونا وا دندال ودوال عالی درگل وزینگل اویده زره دیر، سکوت اشکناده و گوشاهه آشنا به هیاهومندیر اویدن کس وکارونن. هیاهویی که نشونی زرسیدن مال به گرمسیر ایداد.یار ویاورون گرمسیری به نیا هه قوم وخویشون ویده زره ایلاق ایرون وواتیا قرصالین زشادی به یک ایرسن وواسلامی گرم ری بوسی ایکنن وواخوش اویدنا یگری ایبوهن.پوییز ملث بهار بی پروبالیه که حال وهوایی ملث یک دارن ،ملث حال وهواهه ایلاق وگرمسیر. ایله به یک رسیده ایلاق وگرمسیر ، بی پروبالی وحشک صحرایی غمگینه پوییزنه ودلا پاک وسوزلونی وپر زشادی وگل گدنا وگل اشنیدناسون زیاد ایبرن. خوشحال وخنده ری تی یک اینشینن ودستا پر زسوغاتی زعشق دیدارهمدیه. ایگوی که  اینو دنیانه به همدیه بشخیدنه. چوپونا گله ها وحشامنه به چراگه ها ایبرن تا زحشک علفا ورهده کلوراهه به جامنده زحوش غله ها،وشفت وشغال زیر دارا بهره بورن.ایلی که زجامنده کسون وخاک ایلاقی ، وادلی تنگ وماتم گرهده وسروهاهه غمونه زایلاق خداحافظی کردن وپاله اوی که پشت سرسون رهده وابیده .حالا وا هلهله وشادی وکل وگاله وسلامی گرم به گرمسیر رسیدن .واغمی ترک ایلاق کردن وواشادی به گرمسیر رسیدن.وابارشت بارون وسیراوبیدن زمین مین پوییز وزمستون،طیف کوچیر اندوم سوزینه دون شحم طیف سوز گل وگیاه زخاک سرایدرارن ووا گدشتن زمستون یا اویدن مین آخرین ماهه زمستون یواش یواش که وصحرا سوز ورنگین ایبوهن. به بلوغ شوروشوق یگری بیدنا وتی یک نشستنا وعادت بهم کردناهه نرسیده به بهار نزیکتر ایبوهیم. ایگوی که سی پیش بینی جداییها طبیعت دست بکار وابید ، تا سی آخرین دیدارهاهه مردمون کوچ ، شوروشوق ودلگرمی ویادگارینه ببار یاره.تا غما ودلتنگیهانه کمتر بکنه مجال جداییها. صحرا سوز ورنگی وابیده وگلا سردراوردن وپرگا به گلنگ دار واوج شکوفایی رسید به موسم بهار.وا اویدن نوروز یا روز تازه کار، تازه دیدنا وشور وشوق وخنده وشادی ودوچندون لذتی مین سیر وگشت که ودشت.ولی وادریغا زگدشتن چندروزی زبهار علفاهه سوز ری به زردی ایرون وگلا هم رهده پر ایرون بدم باد.وبهار خنک وملایم هم ری به گرما ایکنه وایل آمادهه کوچن. جم وجیلاهه کوچ ودیر سفری بلند . شادیها ویگریها وارهدن روزایی زبهاروسهدن  گل وزرد وابیدن سوزی وگیاه رنگ ایبازه . جدایی قوم وخویشون وآخرس هم کوچ .دوارته هیاهو وقیل وقال ایل بنگ زنگلاهه گله  و کل زینگلا وگاله پیایل وکرگل وکندن بهون ووجمع کردن وبارکردن ، قرص وری بوسی ودلتنگی وخداحافظی ورهدن پاله اوی بدین کوچ تا  به سلامتی ورگشتن ایل وپوییز دیری .کوچ واسروهه غمونه زینگل بخاطر جدایی ودیری دیری وره وستن وگدشتن زهمه سختیاهه که وره واوصحرا ومود رسیدن به ایلاق سرو شادونه ودندال ودوال عالینه تابه جاگهسون وارگه ایلاق.به امید سرگرهدن مودوم دیدارها وشادیها.

سرفراز وسردیار وبختیار بوهین

جلال اسفندیاری غریبوند 28/6/95

جاگه حونواده مین ایل بختیاری(باگویش بختیاری)

 این متن را جهت ارائه به صدای خوزستان دربرنامه رنگین کمان همدلی تدوین شده که باصدای خودم پخش خواهد شد

به نوم هوکه زنده ای داد وهنرو قشنگینه آفرید.                                              

                                                                                                                                   جایگه حونواده مین ایل بختیاری بختیاری                                                           

   اربخوم زجاگه حونواده بختیاری سرتالی دراروم ، مجالی واداشته بوهوم وا نوشتن چندین کتاو ولی بخاطر مود تنگی که ایچو داریم سرفلصاینه به یاد ایاروم وزس ایگدردوم.بختیاریا خیلیاسون کوچ نشینن یعنی ولاتی به ایلاق دارن وولاتی به گرمسیر بیشتر گله دار وکشاورزن. بخاطر تنوع او وهوایی بهارو توستون ایرن به ایلاق یا سردسیر پوییز وزمستون جاسون گرمسیرن. حونواده بختیاری ملث مابقی حونواده هاهه دنیا ززینه ای ومیره ای وبچه یابچیلی وتاته ای ودالویی وبهون یا سرپناهی ودام ودارایی شلک گرهده .مین قوم پر زرنج ومرارت بختیاری بار سنگین بیشتر کارا به شون زینگله . مشک به کول وبچه به بغل زسرچشمه هاهه دیر ونزدیک، که وصحرانه پشت سر اینهادن وبه حونه ایاهن. همیطورو پشته هیمه هاهه سنگین به کولاسون زبلندی کها وقیلی دره ها تا به حونه سان ره ایپینیدن.کارا دیری ملث : ششت وشور ورفت ورو، دهد ودوز وپهدو پز، مشک او ودوراست کردن ووارازنیدن مشک وملار،شیر دهدن وشیر پهدن، ماست ودو وکشک وقرا راست کردن، دار تمدار وچینه زنی زقالی وجاجیم وهور وهورجین ، لین حونه وگلیم ولت بهون، وریست وشیردنگ، چوقا وتیر وراست کردن بشقه وهمبون زپوست حیوناوبیشتر نیازمندیاهه حونواده وکهمری وکارادیری ملث بچه شیردادن ونیه داشتن وتربیت کردن ومش دادن بچه وخیلی کارادیه ملث اینو.پیایل و میرگل هم ملث زینگل کاراسنگینه دیری مخصوص خوسونه به شون ایکشن. راست کردن بهون وسرپناه،کشت وکارو درو وبافه کشی وخرمن سازی وآخون کردن وخرمن باد زیدن وکه ودون کشیدن وگله داری وچوداری ودیرکارایی  ملث تیر وتوسی وهچه ودارخیش راست کردن و وکاراهه سنگین دیری ملث اینو.وباورهایی که هزارون سال به ارث بردن وبه بچیل یاد ایدادن وهنیزه بکارسون ایان .بختیاریا ریشه فرهنگی پرتویی دارن وخیلی زریشه هاسون زویرمون رهدن. هرحونواده ای که شلک ایگرهد آرمونس داشتن کری بید که جانشین بوو بوهه معلوم نید که بختیاریا ز چه زمونی پیا سالار بیدن ایرحونواده هرچقد که دهدر داشته بین ایر کری نداشتن وجاق کور حساوس ایکردن.فقط ایما تریم اجدادپدریمون به یاد داشته بوهیم .ولی زسرنوشت درگل وزینگل هیچ خوری نید. هرچند که همه دونن بیشتر بار سنگین زنده ای ری زینگلا بیده. بچهلی که مین حونه بختیاری مارایبوهن چه دهدر بوهن چه کر، یه طوری نرم بند وبلوریسه ایکنن که هم شلکسون بهم نخوره وهم بهداشتی بوهن ونوار پارچه ای هم دور سرسون ایبندن تا سرسون شلک بهتری به خوسون بگرن .بچه وا اولین صدا لالایی دا آشنا ایبوهه وآروم ایگره.پیش زپا زیدنس بازی بازی ملح یادس ایدن . بوو ری پشت دراز ایکشه زیر بغل بچنه ایگره بلندس ایکنه و وس ایگو که پاهاسه بشونه بچه هم پاها آویزونسه تکون ایده یعنی ملح یادایگره.بچه که کمی گفتر وابید وااسباو بازیهاهه محلی سواربازینه بس یاد ایدن ، بردوندن وتیروندنه بس یادایدن دیندا به سند هفت ساله ای که رسید قدیما اونوکه وضع خویی داشتن ایفرشنانسون مکتبوامروزه ایفرشننس مدرسه وچیادیری ملث سواربازی حقیقی وملح مین او وتیراندازی یادس ایدن پیش زمدرسه بچلنه وا متلها ونظیرها آشنا ایکنن . ره وروشت زنده اینه تقدار متلا بسون یاد ایدن واشهنومه خونی جنگ نومه وسرو ودندال آشناسون ایکنن همه ایکارا ملکه ذهن بچیل ایبوهن وواایی روشتا گپ ایبوهن . کر واکارا سخت بوو آشنا ایبوهه ودهدر واکارا سخت وپر مرارت دا. کرودهدر به ره وروشت دا وبووبه باوراهه چندین هزارساله آشنا ایبوهن. یاد ایگرن که به تش واو وآیینه وافتو ومه بخاطر روشناییسون که نشون پاکی ودرستی وراستیه وداروعلف وغله که نشون خیر وبرکت وزنده ایه احترام بنن . یاد ایگرهدن که احترام گفترونه داشته بوهن به گپونسون بی حرمتی نکنن وتابع دستور گفترون بوهن .یاد ایگرن که او وتشه که نشون پاکی ونور وروشناییه به جنگ هم نونن . یا ایکه او به چال نریزن . مین بختیاری ضرب المثلیه که ایگون او چاله ریز یعنی به آدم بی عرضه ونالایق ایگن .یا وجاق کور که تقریبا همو معنینه ایده ومعنی بی ورثه هم ایده.یاد ایگرن که به او بی حرمتی نکنن و گل آلو نکنن و پاک نیه دارن. یادایگرن که بچه وا زیرنورمه وافتو وروشنایی ماراوهه که فرگ بچه زنور وروشنایی بی نصیو نبوهه. کرو دهدر زدا وبوو، غیرت اجدادی ، هیاری، کاسمسک، خرمن بهره، همدلی ، شراکت مین غم وشادی ، میلس نشینی ، حونه داری ، مهمونداری، پاکی ودرستی وراستی ومهرودوستی و اَدَو به داد یک رسیدن ، مین جنگا زیک بهر کردن حیا پایی وآبرو داری یاد ایگرن وخیلی کارا نیک دیری که شایسته اصالتسونن یاد ایگرن .وکارا وبازیهاهه فرهنگی دیری ملث پادشاه بازی، علهداد بازی، الختربازی، کله وریانی، هفت کل بازی، چوکلیک بازی وخیلی چیا ملث اینو که الگوهه زنده ای ین یاد ایگرن وبرنامه ها فرهنگی دیری ملث شعروسرو ودندال ورقص ودستمال بازی وچوبازی وسی هرکار خوندن آوازی مخصوص یاد ایگرن وچیا دیری که ریشه هزارون ساله ای داره ومجال گدنسون نید.ایر ایما ترسته بوهیم ملث گپون قدیمیمون هرچه که داریم یاد بچیلمون بدیم یقین داشته بوهیم که بهترون مردمون دنیا شنخته ایبوهیم وهیچکی نتره فرهنگمونه زمون بگرن. وهمی بچیل جاگه خوسون مین بختیاری ایجورن وبه ایل بختیاری پرو بال ایدن. امیدوارم هربختیاری مین هرولاتی که هدن الگو بچیلسون بوهن ووجاق بختیاریانه روشن بکنن .                                                                             

 سردیار وسرفراز وبختیار بوهین.

جلال اسفندیاری غریبوند.12/6/95

آموزش مین کوچ بختیاری(باگویش بختیاری)

این متن را جهت ارائه به صدای خوزستان دربرنامه رنگین کمان همدلی تدوین وبا صدای خودم پخش خواهدشد به نومهوکه زنده ای داد وهنر وزیبایینه بشخید.                                                           

                                       آموزش مین کوچ بختیاری                                                                                                                                                                                                                                                                               

پیش زیوکه زکوچ وآموزش عشایری سرتالی دراریم، واهمی مجال تنگ یادی ز گدشته ها هه آموزش عشایری بکنیم وبگدردیم.یادی ز هفتصد سال پیش زسلطان محمدخدابنده الجایتو که ملث مابقی مردم روزگار کوچ ایکردن وملا مین رهی انتخاوایکردن سی آموزش بچیل خونه دون ودیرگپون ومایه دارون دوروور خوسون  مود کوچ وایلاق وگرمسیری ، تابدورون قاجاریه که مود کوچ عشایر چادراسبیدینه تی بهونا سیاه ایزیدن . ملایینه واراسته وتربیت ایکردن تا مین چادر اسبید بچه خانا ومایه دارون وگپون عشایرینه آموزش بدن. زسردار ایل گپ بختیاری بگوم به نوم علیقلی خان سرداراسعد که سال 1283هجری شمسی اولین مدرسه بختیاریانه مین جونقون چهارمحال بختیاری راست ایکرد ومعلم زتهرون ایورد تا بچیلنه درس بدن.پیش زسال 1307نه ایگوم که کلاسا عشایری ملا مکتبی بیدن ودرساسون قرون بید و شاهنامه فردوسی وحافظ وسعدی بید وخورشید آفرین وفلک نازوکتاوا قدیمی دیری ملث اینو.زسال 1307 به بعد ایگوم زاولین آموزشگه شوونه روزی چهل نفر خرم آباد به نوم دارالتربیه شوونه روزی که بدستور شاه به فرمون سپهبد امیراحمدی که سی بچیل کله گپون وخاناومایه دارا عشایری راست کرده بیدن وچندتایی هم زدانش آموزاهه کهگیلویه وبویر احمد هم مینسون آموزش ایدیدن .ولی بیشتر زده سالی دووم نداشت.بعد زهو دارالتربیه هاهه دیری مین شیراز وتهرون وترکمن جاهاهه دیر بنا وابیده بید.ز سال 1330 به بعد ایگوم زدورون وزارت دکتر محمود حساوی که به تقدار رسمی آموزشگه گردشی عشایرینه مین کهگیلویه وبویراحمد به ره ونده بیدن وواهمکاری کارآشناها خارجی وپیریزی کردن الص چهار هنری ترومن که ایچو جاگدنس نید ومجالس تنگه.زدورونی ایگوم که ره وجاده ای ووسیله ای نبید وکارآشناهون خارجی وایرونی هم سیسون روشن وابیدکه: آموزگارونه زدرسخونده هاهه عشایری انتخاو وتربیت بکنن وبکارونن. البته تا یادمون نرهده ز تلاشاو زحمتاهه شوونه روزی محمد بهمن بیگی هم یادی بکنیم که همو دورون سختیازیادی ایکشید وتلاشا زیادی سی آموزش عشایری ایکرد که خوس یه حکایتیه. گدشته هانه ، زیتری پشت سر بنیم. ز آموزش کوچ ایل بختیاری امروزی سرتالی دراریم.ایرچه کوچ زکهن آییناهه قوما ایرونیه و زمین همه اینوقوم گپ بختیاریه،وبه هردورونی حال وهوایی سی خوسون  داشته ومهروصفایی و ره وروشتی ولی دورون به دورون رنگ وری دیری بخوس ایگرهد.دورون درس وکلاس مین کوچ عشایرینه ایگوم. دورون دانش آموزی وسفراهه دیر ودراز کوچ ودیر مود ومجال پیش زتعطیلی وبعد زوازبیدن مدرسه .کوچ به هردوره ای رهی تازه اینه پیش ری خوس ایدید واپیشرهدهه دورون . کوچی که سخترین دورونه پشت سراینهاد.زبلندترین کهاهه بیره وپرخطر وآستون تیتم رهها وتره والا وریگ  سرازیری غلت خردن  وزرودخونه هاسردوقیل ودر وهار گدشتنا واووریگ وتره زیری بردنا گدشتن وبه جاگه رسیدنا .تا امروزی که تونلا زیده وابیدن وره ها راستی که آسفالتن وپلایی که زیدن ،وبیدن ماشیناهه جوراجوری که ره وروشت کوچن یه تقداری آسونتر کرده.زدورون رسمی بیدن آموزشگاهها مین ایل بختیارینه ایگوم وفلص آموزش وبهار وپوییزوبچیل دانش آموز عشایری که ز ایی دورون به بعد واستی زورکی ز نادار ودارا به آموزشگاه برن وآموزش بوینن زاو دورون تا حالا بچیل دانش آموز عشایری سختیاهه خوسه هم یه تقداری نشون ایداد.زدوسه ماه دیندامندنه آموزشا ویادگرهدناسون وتموم نکردن کتاواسون زبهار تا پوییز.زدورونی ایگوم که آموزگارا وادارایبیدن تازیتری پیش زیوکه آموزشا تموم بکنن زسون آزمون بگرن ورخصت آزادیسون بدن تا زیتری بار کنن به ره بیوفتن وبه ایلاق برن.بچیل دانش آموز بخاطر همیو زدو سمت بهاروپوییز زیونی آموزشی ایدیدن .که ایی زیونی جاموند بدی سیسون داشت .البته دولتا زقدیم تا حالا نشقه هاهه زیادی سی بچیل دانش آموز عشایری داشته بیدن.یادومه سال هزارو سیصد وچهل وچهاراولین آموزگاری که به منطقه اندیکا اویده بید ، بس سپاهی دانش ایگودن که خوم هم یکی زاواولین دانش آموزاهه دورون بیدوم.کار سپاه دانشا ره وندنه آموزشگاهها مین روستا وعشایر بید.مین انقلاو هم اسمسه سرباز معلم اینهادن ،که البته ایی طرح هم سختیاهه خوسه داشت.ایرچه هرچه بیشتر بگدرده دورون بهتری پیش ری داشتیم وبه خوی به پیش ایرهدیم . وا واز اویدن رهها واویدن ماشینا.ولی امروزه دلمون ایخواست ملث کهن مردمون خیرخواه اوروزگارون گدشته فرگی به سرنوشت ایی بچیل دانش آموز عشایری بکنن. یادگاری زخوم ایگوم.دورونی بعد ز تموم بیدن دوره دبستانی مین روستا ، به شهر اویدوم سی پیدونی مابقی آموزشام. تنها آرزوم مین شهر داشتن یه سرپناهی بید وایه نون حشک وخالی هم آماده به زنده ای بیدوم، روزاهه زیادی مین خیاوونا ایخوسستوم، وجمه ها کارایکردوم سی خرجی هفته ها . خیلیا ملث مو ایی سختیانه داشتن.تا دیپلوم گرهدیم. امروزه نیگویم که خرجا زیادی سی دولت بتراشیم، ایگوم ملث همو خرجاییکه سی مسجدا ومصلاها وبناها دیری ملث اینو وزیارت حجا وکربلاها ایکنیم همیطوری هم یه همتی بکنیم ومین هرشهری که واعشایری سروکارداره سرپناهی سی دانش آموزاهه عشایری ایی سرمایه وپشتیواناهه مملکت راست بکنیم تا گنجینه هاهه علمیمون زدستمون نرون ،که خیلی مهمتره. سی سرپرستیسون هم خدا گپ ودوناده.ایر چه حق هر مملکتیه که سی رفاه بچیل دانش آموزسون کارا گفترینه واانجوم بدن تا مایه سربلندی وافتخار میهنسون بوهن نه ایکه یه کاری بکنن که به کارتون خوواهه مملکت اضافه اوهن .هرچند که یه دورونی مملکتمون اول رهینه مین ایکارا داشته دهه چهل وپنجانه ایگوم که خوم شاهدوم ولی خیلی زبچیلمون که فرگ وتوون خویی هم داشتن بخاطر نداشتن سرپناه جامنده وا بیدن ودی درس نخوندن وبه ره کج ونادرست وسته بیدن.سال 54 نامه ای به نخست وزیر وخت نوشتوم درددلاهه زیادی کردوم زولص دانش آموزاهه بی سرپناه ویه نسخه ای یادس بخیر به آقای سرافرازمسِِول روزنامه کیهون دادومه ندونوم هدس یانه. که بم گده بید اشاره کوچیری تریم بکنیم ولی نیبوهه همس چاپ بکنیم .آدرسومم دکونا بید دی پیگیری نکردوم. زنتیجه کار بیخور مندوم .ویه عمری دل اشکناده                                                                                                                                             درسامه ایخوندوم و دردایکشیدوم تا دیپلوم گرهدوم                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

  امیدوارم که روزی بیاهه که دانش آموزا عشایری بهترزشهریا وا وسیله هاهه بیشتری وبهتری درس بخونن به آرزوهاسون برسن وبه درد مملکتسون بخورن.

سرفراز وسردیار وبختیار بوهین .

جلال اسفندیاری غریبوند 27/6/95

نشق زینگل مین کوچ بختیاری(باگویش بختیاری)

این متن جهت ارائه به صدای خوزستان تدوین شده وباصدای خودم پخش خواهد شد.

                    به نوم هوکه زنده اینه داد وهنرو قشنگینه آفرید

نشق زینگل مین کوچ ایل بختیاری 

                                                                                                                                                 رسم وآیین دیرینه عشایر ایرون زمین بویژه  لرا وبختیاریاهه سردیار، کوچ ومالکنون بید. کوچی که بخاطر جابجاییه او وهوا، ویا سی چراگاه گله دارون بید.ایل سرفراز بختیاری با دوجورا کوچ سروکار داشتن. یکی کوچ گپ ودیری کوچ کوچیر. کوچ ایلاق وگرمسیرینه کوچ گپ ایگون  و کوچ جابجایی سی بچرگه هاهه گله دارونه کوچ کوچیر. کوچ گپ سالی دوکرته . اول بهارون ری به ایلاقه واول پاییزون ری به گرمسیر.تاریخ زکوچ آریاییها ایگو وز کوچ شاهون پارس که شاید سرفراز مردمون بختیاری هم میراثی زاو دورون وروزگاربوهن.مسیر کوچ بختیاریا شاید زسختترین مسیراهه کوچ عشایر دنیا هن .گدشتن ز دشتها وزتیخ بلند وسر به آسمون کشیده ی کها وتیتم ره ها وبرد در وهار راک وریگزارا وآستوناهه پر خطر ورودخونه ها و دره ها وتنگه ها تارسیدن به الص وارگه ها.بیاییم ومسیری زکوچینه بیاریم به مثال. کوچ زگرمسیر به ایلاق و مودبهار واول سال .وظیفه گپ مردمون بختیاریا سی کندن مال ایلسون گاه شناسی بید.به عقیده سون هر روزی مود کندن مال ومود کوچ نید.به آستاره ها سیل ایکردن وبه غنشتها وجنگ مه وگژدین ومه زله و روشنایی گپ آستاره هاهه ری به قافله . پیر آستاره شناس ایر سیس روشن وابید که موده مالکنونه، واهیجاربلند ایله خوردار ایکنن تابهونانه بکنن و مالنه به ره ونن وایل بدستورگپ مال وادار به کندن بهونا ایبید.شیرزینگل بختیاری غیراز حونه داری بار سنگین بیشتر زنده ای وکوچ هم به کولسون بید. شون بشون شیر پیایل مال، بهونانه ایکندن ووایک ایوربستن به چوها به شلک دوطی به کول حیوناسون اینهادن . واوریست وهچه واوار محکم به کول حیونا ایبستن به سمت ایلاق به ره ایوستن. مود مالکنون موده زردبیدن علفا بیدو سهدن گلاهه بهاری ودیر وابیدن زکس وکارون که همه اینو دست به یک ایدن وسی آدومی دلتنگی ایارن .به همی خاطر مود مالکنون شیر زینگل بختیاری گاه وختایی سروهه غمونه اینه سرایدن وگاگریوه ایخونن.شیرزینگل بختیاری پیش زمالکنون ، پهدوپز، دهد ودوز، بفت وریس جم کردن درف وچیا مین حونه ای، حور وحورجین ولواس وخورد وخوراک ، به کروک کردن مرغ وخروس، تروتازه کردن بچه مین تهده وبلوری کردن ووربستن مین تهده . مشک او ودو وخیگ روغن وپنیرکه بدست خوسون راست ایکردن. پرکردن مشک او زسرچشمه وپر کردن مشک دو زدو وپرکردن خیگ ز روغن وپنیروتلیکه ،ومابقی خوراکیاهی که خوسون وا مرارتا خوسون راست ایکردن، جمع وجور کردن ریزداشته هاسون مین حورجینایی که بدست مهرآفرین خوسون بفته وابیدن،وخیلی چیا دیه ملث اینو به کول حیوونا وا اوار و وریست محکم ایوربستن وخوسون هم تهده ها وربسته به کول ودستا پر زچیا دیری. واکل بلندی به ره ایوستن بدین قافله وشیرپیایل ایل که زصداهه کل شیرزینگلاسون شور وشوقسون چند براوربید واهیجار وهو وگاله سون جواو زینگل ایدادن به زینگل توون ایبخشیدن کاری که زینگل سی شیرپیایل ایکردن.مالانه زجا ایکندن وایوستن به ره.تا رسیدن به ایلاق چند روزی مین ره بیدن روزاییکه خسته وابیدن وارگه اینه ایجستن وبارانه ایوندن وایچو هم شیرزینگل ایل وادرف دراوردنسون وهیمه اوردن وتش بلاز کردنسون وچاهی وپهدوپز ونون وپنیر وکره اوردن وخوراکی راست کردنسون ورفت رو وارگه ها وبچه زمین تهده دراوردنسون وتروتازه کردن وشیردادن وخونیدن وبلوری کردن مین تهده باز وربستنسون ، به تری کردن بیل وبریلی که دایلسون پیش زیو بدست چوپونا جدا وابیدن ورهده بیدن جلو ترزمال. شوروحال دیری به کوچ ایل ایدادن وشیرپیایل بختیارینه جوندارایکردن وتوونمند تا نیه دار مال وکارا سنگین دیری زکوچ ایل بوهن.نیه دار فرهنگ وزهروشت بختیارنه هم شیرزینگل بختیاری به شون ایکشیدن وا شعر وسروخوندنسون ونشق ونگار قالی وجاجیم و وریست وشیردنگ کارایی ملث اینو.شیرزینگل بختیاری، یعنی فرهنگ وهنر یا رهزهشت سرفراز ایل بختیاری.زینگل ایل به موده دلتنگی گاگریوه ایخونن وموده شادی دندال ودوال عالی . آواز زینه ای که به گوش رسید آدمی زته دلس خوردارایبوهه که هو شاده یا غمگینه.کوچ ادامه داره تارسیدن به وارگه الصی. زرودخونه هاهه پرجنب وجوش هم وا خوسونه بگدرنن . شاید آخرین خطری بوهه بعد زاوفت خیز لم وبالا کردنا. رودخونه ها هم سختیه خوسون داره ودرد گپی بی که جا گدنس نید .چندتایی زگله ها واقربونی اورودخونه اووهه تا ایل وگله بسلامتی جامونده هاسون زنده ورگردن . چاییدن پیایل ایل وزینگل مال ودرد وبیماری سرد وگرم لاش بیک خردن حال آدمی تارسیدن به آخرین وارگه یعنی ایلاق . کوچی که زس یاد کردومه مربوطه به کوچ امروزی نید .مربوط به روزگاریه که نه رهی بید ونه وسیله ای.مربوط به کوچ اجدادیه

امیدواروم وادل شاد وخندون سرفراز وسربلند به جاگهتون برسین

سرفراز وسردیار وبخت یار بوهین.

جلال اسفندیاری غریبوند 16/6/95

نرفین ودعا مین بختیاری(باگویش بختیاری)

این متن را برای صدای خوزستان دربرنامه رنگین کمان همدلی تدوین وبا صدای خودم پخش خواهدشد

  به نوم هوکه زنده اینه  داد وهنر وقشنگینه آ فرید                                                        

نرفین ودعا مین بختیاری                              

  دعا ونرفین  ملث غم وشادی ، عشق ونفرت ، خنده وگریوه ودیر احساسایی ملث اینو جزو فرگ وخیال واحساس آدومیزاده. یا بهتر بگوییم دعاو نرفین یه جور احساسیه که مین فرگ وروح وخیال آدمی مود رضامندی، وخوشحالی ونارضامندی وناخوشی، وستم دیدن وخیردیدن زکسی  که زتقداری خوسه نشون ایده . گدنا علمی زبار اینو خیلیه وایچو جاگدنس نید ولی ایخویم .کوتاهترس کنیم وزس گدردیم. ایر بخویم دعانه به زون فارسی ورگردونیم، همو آفرین یا دستخوش ایبوهه که آدومی به خاطر رضامندی زکارنیک کسی به زون ایاره که پیش زاسلام ایطورو زس استفاده ایکردن .ولی نرفین که شاید همو نه آفرین بوهه که بمرور خلاصه وتبدیل به نرفین وابیده، مودیه که آدومی زیکی رنجیده خاطر وابوهه یا ستمی بوینه ،آرزو ایکنه که سزاسه یا جزاسه بوینه ایر نفرین و آفرین و دوتانه دعا به حساو بیاریم تریم بگوییم دعا دوجور بهر ایبوهه . یکی دعاهه بد که همو نرفینه . دیری هم دعاهه نیک که همو آفرینه .دعاو نرفین تاریخچه مشخصی نداره .یعنی زدورونی که آدومی پا ری زمین نهاده دعا ونرفین هم مین فرگ وروحس بید طوریکه حیوونا هم یه جورایی دیه همی احساسه دارن.که ایچو جاگدنس نید.زدورون زرتشت ایرونیا واساز وآواز دعاهه نیک ایخوندن که هنی زرتشتیا امروزی زس استفاده ایکنن شلک ایی دعا وگدناس بعد زاسلام عوض وابید . بعد زاسلام احساس دعاهه نیکنه همو دعا ایخوندن واحساس دعاهه بدنه به اسم نرفین اشنیدن.هرچند که گاهوختای زدعاهه بدهم یاد ایکنن دورونی مین شاًن بختیاریا یا ایرونیا نوید که به کسی حتی بدخواهونسون نرفین بکنن بلکه تا اوچوکه ترستن تقاصت ایگرهدن وارنترستن مین دلسون داشتن تاروزی جواوسون بدن ویا سرد ایبیدن وزس ایگدشتن . یا یادگاری زایرونیا قدیم بید یادین شاید زرتشت ایطوری زسون ایخواستن که زوون به نرفین واز نکنن. ولی بعد زاسلام دعا ونرفین رسمی وابید . به جون نیک خواهون دعا ایکردن وبدخواهونه نرفین ایکردن. روزایی بختیاریا باورسون یو بید که نرفین کار آدوما نادون وناتوون  وعاجز ودل خراوه . ایرچه زطریقایی بعدها عادتسون دادنه که نرفین ودعانه وا داشته بوهن . مین بختیاریا دعا ونرفین جوراجوره: ذاتاَ ایَر کسی زکسی ستمی بِوینه ونترسته بوهه تقاصت بگره دل اشکناده ایبوهه وودلگرون وزخدا درخواست تلافی ایکنه .زچندجور نرفین ودعاهه مین بختیاری سرتال ایدراریم: یه جور نرفین هد که تریم بگوییم یه جور دعاهه ایطورو که ایر کسی کسینه قلوه بخوهه واایی دعا خوسه قربونی طرف ایکنه یعنی یه تقداری به خوس نرفین ایکنه سی سلامتی او کس یا او عزیزس. مثلاً ایگوهه . دردت بچینم، دردت خردوم، موبه جات بمیروم ، خومه بکشوم سیت ، دربخوروم دورت . یونه ایگون قربون صدقه. گاهوختایی هم ملث قربون صدقه ایر کسی یا عزیزی سیس اتفاقی وسته بوهه یا مریض وابوهه یا هربلایی که بسرس اویده بوهه زری دلسوزی ایطور بس ایگوهه :تش بگرام سیت، بمیروم سیت، زیرگل روام سیت ، آخی بمیروم ،یونه ترماسمس بنوم دعادلسوزی. گاهوختایی هم کسی که کسینه قلو ایخو بخاطر خطا کوچیری که کرده نیخوهه زدل نرفین بس بکنه یا زشوخی نرفین بس بکنه  ، بیشتراسم یه چیا خیالینه ب زون ایاره وبس ایگوهه: پری بت شونا، جند براتی، گرگ بخورت  که بیشتر به بچه کوچیرا هم بناز ایگون که مواسمسه اینوم نازنرفین. یه وختایی کسی زکسی بیشتر ناراحت ایبوهه ولی نیخوهه زدل نرفین وس بکنه یعنی خطابیشتر زس دیده بیشتر زس رنجیده ولی چونکه دوستس داره نه زدل ونه زشوخی یا بیشترزشوخی بس ایگوهه:  کهمیری زنا تنگه چلت، تیرکوونداری زنات، اوشه برات، آل شه برات که موبس ایگوم نرفین نه زدل . یه وختایی هم کسی کار ساده اینه به کسی اسپاره واوکس هم زعهده کارس ورنویده ونترسته انجومس بده ایطور نرفین بس ایکنه: دستت ماربزنه، مارمین تکت زنا، زس نورگردی، وجاخت کوربا، اومین چالت ریزای که البته به آدما نالایق هم ایطوری ایگون که موبس ایگوم نرفین خنگ مکارو.آخر سر ایرکسی زکسی ستم سختی بوینه وزورس بس نره  ونترسته بوهه تقاست بکنه ایر آدوم نادون وناتوون وعاجزی بوهه بخصوص زینگل دستاس به هوا ایبره وسینه ایکوهه . ایطور نرفین ایکنه: داغ بچیلت بوینی خیراتت بخورن، تش به جولیات بیوفته ، خدا کنوم بمیری ، خداکنوم به حونت نرسی، تش مین جولیات بیوفته، خدا لعنتت کنه ونرفینادیه .... که موبس ایگو نرفین سینه کویی.دعاهاهه بختیاری ملث خیلی ز ایرونیا دیه مود ومناسبتی سی خوسون داشتن ودارن که ایی دعاها خیلیاسون بعد زاسلام هم تغییر کردن هم بسون اضافه وابیدن . ملث دعا پیش زعید دعاهه عرفه دعاهه سیزده بدر دعاهه دیرمجال، دعاهه چهارشنبه سوری ، دعاهه پیش زماه رمضون، دعاهه عیدفطر، دعاهه عید قربون ، دعاهه پیش زخوسستن، دعاهه مود زمین جنبشت ، دعاهه سیل وتش وبرق وبادری ،دعاهه شو اول مه، دعاهه سحری، دعاهه پیش زغذا وبعدزغذا وخیلی دعاهه دیری ملث اینو.زمیون دعاهایی که بعدز اسلام بنظرایا تغییرنکرده ولی کوتاهتر وابیده ، دعاهه چهارشنبه سوری، دعاهه شو اول مه ، دعاهه زمین جنبشت ، ودعاهه سیزده بدر مود گره زیدن علف ودعاهایی ملث اینو.یه مثال: دعاهه شو اول مه فرگ ایکنوم جزو دعاهاییه که دست نخرده مندنه وطریقه دعاسون ایطوریه: آینه کوچیرینه ایگره وره مه وزمین آینه سیل ایکنن یا زمین سیلا انگشتری یا کمی سوزی گرن به دو دست وبه مه سیل ایکنن وایگون: روک روک به شادی ، به ری گاووماهی، به ری ورزاهه خیشی ، به ری گله ی میشی ، به ری گا مین حوشم ، به ری بز مین قاشم ، بی بلا وبی قضا گاوگله ومالمون زخطر دیربا تن بچلوم تا آخرماه تندرست بوهه وبد به گردمون نیا شاد اویدی شاد رو نیک اویدی نیک رو.همه ایی خاطره ها زبچه ای تا بیامرزی دام بید خوم به تی ایدیدمه ایی دعاهانه ایکرد ودعادیری که تایادمه ز کوچیری تا حالا دعاهه پیش زخوه به ایما یاددادن که یو نشون ایده بعد زاسلام که مذهب شیعنه قوول کردیم ایی دعا عوض وابیده وختی که شوا  سر ری بالشت اینیم یادمون دادنه که ایی دعانه ایجوری بخونیم.سروم نهادم زمین زمین نازنین ، هیشکی بالا سرم نید غیراز امیرالمومنین .البته ز تاریخچه وفلسفه دعا پیش زخونه چندون اطلاعی نداروم فقط ایدونوم نشون ز شیعه داره.امیدواروم همه بختیاریا دعاهاسون سی یکدیه خیرخواهونه وشادونه بوهن وا آرزوهاهه سربلندی وخوشبختی وهیچ دورونی نرفینی به زونسون نیاهه .

سر فراز وسردیار وبختیار بوهین.

جلال اسفندیاری غریبوند16/6/95

گاهنامه پوییزی(باگویش بختیاری)

این موضوع برای صدای خوزستان دربرنامه رنگین کمان همدلی تدوین شده وپخش خواهد شد.

به نوم هوکه زنده ایینه بشخید وهنر وقشنگینه آفرید

ره کهکشون وسته به ری اشکم / یارگرمسیریمی وای نخوری غم.

وا وستن ره کهکشون به ری اشکم یا میون آسمون بالاسری خومون. توستون گرم وداغ هم ری به گدشتنه. بختیاریاهه قدیم یکی زنوشونیاهه رسیدن پوییزنه ز ری اشکم وستن رهه کهکشون ایدونستن .وا زردبیدن بلگ دارا وریسستن بلگا به زیردارا تنگ ایبوهه دلوم. دل تنگی مو ماتومیه به اندازه هزارون سال کوچ ایل.به اندازه دنیا.توستون گرم وداغ واهمه خاطره هاس اینی دیر ایبوهه اینی ایگدرده.وادلی پر زغم ری به خزون ایکنیم. نه! اشتواه نگرین غم مو زاویدن پوییز خوش هوا نید.ایرچه حال وهواهه پوییزی ملث بهاره ، اما بهار وپوییز بنظروم ایرسن هردوتا ملث بالنده هایی هدن که زیه جنسن. بهار چی بالنده ای واپروبال رنگارنگیه که خوسه بدنیا نشون ایده وآدمی زدیدنس شوق ایکنه ولذت ایبره ولی پوییز چی جنس همون بالنده که پرو بالس ریسسته  یعنی چی بهار اما بی پروبال .مودلتنگ بهار بی پروبالوم یعنی پوییز. غم مو زاویدن پوییز خوش هوا نید.زیادگارون پوییزه . زآستاره سهیل که آخراهه توستون واولاهه پوییز زره که سرایدراره وایبرقنه وعقیده ای که مردمونمون زدیدنس داشتن . به ایی معنی که آستاره سهیل شگون نداره وبه حیووناسون ضرر ایرسونن. مودی که هویر راست ایکردن وبه دوطرف دوتختی بالا رونا حیوونا ایزیدن تا آستاره سهیل خطری سیسون نداشته بوهن.غم مو زاویدن پوییز خوش هوا نید. زیادگارون پوییزه. مودی که برزیگرون خسته دل وجون پیش زبارون سی کندن خرمنا تعجیل ایکنن وخاک وخین خورن تا خرمنانه مین خرمن پهن کنن وآخون کنن وبه باد بزنن ودون وکه جدا کنن وهور بگرن وبار بکنن وبه حونه بورن وروز بروز دلواپس اور وبارون بوهن تا ایدو خوسونه سی کشت وزرع آماده کنن .وا بارشت بارون پوییزی مود کشت وکال مردمون بختیاریه .وادوسه بارون اول کشت وکال شروع ایبوهه تا آخراهه پوییز واولاهه زمستون. مودی که به یاد مالکنونوم و دل کندن ز ولات ایلاقی وهمه ی خاطره هاس وبار کردن به سمت گرمسیر.مودی که ایل به جم وجیلا ایوفته وواهووگاله بهونانه ایکنن وجمع ایکنن ومالنه زجا ایکنن وبارایکنن ، رهی دیر ودراز وپر بلا وپر خطر گدشتن ز او وبرد وریگزار وبلندی کها ورگه ها وآستونهاهه سرسنگین وسخت پشت سر نهادن، تارسیدن به ولات گرمسیریسون.دلوم تنگ ایبوهه سی جامندیل کوچ که مجبورن سی مایحتاج زنده ای ایلاقیسون وکشت وزرعسون وا به ولات ایلاقی بمهنن دیر زه خونواده هاسون . همو عزیزونی که واهمه دلتنگیهاسون پشت سر یارون مال بره اوایریزن تابسلامتی زیتری نهنگاهه بهار به ایلاق ورگردن.پوییز گرمسیر فلص بلیط وکلنخگ وبنه وپوییز ایلاق فلص گردووبلیط وسیستنه. بلیط یادگارنون کهن دورون بختیاری که مین دوولات ایلاق وگرمسیر همبهریا مشترک بیدن. دل کندن ز خوم وخویش ودوستون ویارون دلتنگی ایاره،هرچند که پوییز هواخوشی داره وعین بهاره. به گواهی تاریخ هزارون ساله که کوچ رواج داره وبختیاریا ایی مردمون پاکدل وخوش غیرت وامهروصفا میراث ایی کوچن رسمی که هنی بقراره. کوچ بختیاری یه دورونی ملث کارون بختیاری هیوتی داشت وغرومبشی، ولی امروز ملث همی کارون نه غرشی داره ونه جنبشی . منی کوچ وکارون حرکتاسون وا یک گره خردنه . کوچ کم گله وبی جنبش وابیده وکارون کم او وبی غرش . سی یو دلوم تنگ ایبوهه عزیزون سی خاطرات دیر وزی ، سی کم بیدن جنبش کوچ وغرش کارون.

سردیار وبخت یار وسرفراز بوهین.

جلال اسفندیاری غریبوند . 11/06/95

آیینا وباوراهه زمستون(با گویش بختیاری)

این موضوع برای صدای خوزستان برنامه رنگین کمان همدلی تدوین وپخش خواهد شد

              به نوم هوکه زنده اینه داد وهنر وقشنگینه آفرید                      

آیینا وباوراهه زمستونی

روزگارونی خیلی زیتر زایزمونه که مردمون سواد چندونی نداشتن ،دوناد مردومون دیری بیدن وا رهروشتی که خوسون داشتن مردمون او روزگارونه زخطر سوز وسرماو تش وبرق وبادوبارون آشنا ایکردن. اوج سوز وسرما وبرف وبادو بارون وکله شومین فلص زمستون بید .ایچو نیاز به آگاهی مردم زسوز وسرماو برف وبارون فلص زمستون داشت وبه همی خاطرروزاهه کم وزیاد سوز وسرما وبادوبارون مین زمستون بشخ بشخ بید وهربشخی آیینی داشت وباوری وجشنی ومتلی مین ایل سرفراز وتاریخی بختیاری.هرچند که نشونیهایی ز دستکاری باوراو متلاهه کهن مردمون روزگارونمون واهجوم عروا وظفربیگونه ها  مین ایرونزمین عیونه ،ولی واهمی مجال تنگ جاگدنی داره ایگوم وایگدردوم . زمستون واشوگاری بلند وروزگاری کوتاه آشکار ایبوهه. که آستاره شناسا بس انقلاو زمستونی ایگون.ای شو که بلندترین شوگاره ساله مین خیلی کشورا رهزهشتی سیس دارن وایما ایرونیا وقوم بختیاریا هم چی اونو رهزهشته ویژه ای داریم. ایما بختیاریا چی بیشتر مردمون ایرون زمین ایی شوگارنه به نوم شو یلدا ایشنیم. کرسی ایوارازنیم ومیوه ونلق ونوات وشیرینی مین سرفه هامون ری کرسی پهن وشو نشینی  ایکنیم ودالو متل گو هم سیمون متل ایگوهه وایماهم زجون دل گوش ایدیم وتاروز شونه زورمون دیر ایکنیم . ایگون که زگدشته ها خیلی دیر روز اول زمستوننه خوره روز ایگدن یعنی روز ماراویدن افتو یا خورشید.شویلدانه شو اول چله هم بس ایگون.سرماهه زمستون به دوچله گپ وکوچیر بشخ ایبوهه.مین باوراهه قوم بختیاری چله گپنه که چهل روز اول فلص زمستونه یعنی زاول دی تا دهم بهمن به نوم احمدیل ایشنن وچله کوچیرنه که بیست روزه یعنی زیازدهم بهمنه تا آخرماه بهمن به نوم مهمدیل که هردوتا کرگل دالو یا داگپه هدن.البته ایی دوتا نوم هم به گمونم جزو باوراهه دستخرده قوم بختیاریه . ایر خوبه نوم آدما بنیری زدو بشخ بیگونه ترکیو وابیده .مثلا احمدیل : احمدس عروی وترکیو ایلس به یهودی ایخوره ملث میکاییل ، میخاییل.ایی دوتا کر دالو واراسته وابیدنه که دنیانه تاترن سردبکنن چونکه داسون زسون خواسته بخاطر یوکه دا خوس مشتاق سوز وسرمابید.چهارروز آخر چله گپ وچهارروز اول چله کوچیرنه چارچارایگونس. وبختیاریا باورسون یونه که مین ایی هشت روز احمدیل ومهمدیل وایک یگری کردن وپیش یک اویدن ووایک دنیانه به سردی بیشتری کشوندنه .بختیاریا عقیده دارن مین همی چارچارچله ها گربه ها هم جفتگیری ایکنن . که آشکارا همینطوری هم هد. وبه یه شعر خیلی قدیمی ایی پیغومنه ایرسوندن و به یاد ایوردن وایطوری ایگدن : چارچارچله ها میومیو گربه ها.جالو ایچونه که ایی چند روز یکی زدورون جفتگیری گربه هاهم هدموخوم ایی چیانه دیدومه خوتون هم بیوزمایین.چله کوچیر هم که بسر رسید ، به باور دام وبووم که زبچه ای تایادومه هی به گوشم ایخوندن احمدیل ومهمدیل هردوتاسون وایک سی رهدن شکال زیدن بی به که ومین یه تله ای سرما گرهدسون مین برف وبوران یخ بستن وزیر چما مندن ومردن . دالو هم زرهدن رودون تک وتنها مند وبه ماتم نشست.بعد زهردو چله ششه دالو شروع ایبوهه .البته حکایت ششه دالو هم جزو متلاهه دستخرده دورونه.ایچو زشتر ایگو که مین ولات بختیاریا الصا شتری زنده ای نیکرد. ایگون دالو شش روز زخدا مهلت خواست تا شتراس بربخورن وحامله وابون.واهمیوکه داغ رودنس هم مین دلس بید. خدا هم مهلت بس داد ودالو هم مین ایی شیش روز باد وبرف وبارون بکاروند وتاترست دست بکار اور وبارون وابید.یه جمت تش گرهده اینه هم بدست گرهد واخشم وناراحتی مندیر حامله وابیدن شتراس بید.بعد ز شیش روزایر دالو به خواستس رسید ورضایت داشت ، جمتنه مین او ایونه وتا سال دیه دنیا پر بارشت ایبوهه وسوزوخرم و پر بار وبرکت.ولی ایر رضایت نداشت جمتنه به خشکی ایزنه یعنی کم بارشتی وخشکسالی ایاره . وبه زون دالو ایی شعر غموننه مین جمت وندن ایخونن:احمدیل رهد مهمدیل رهد دل به چه کنم خش/ برونوم به جمتی دنیانه بزنوم تش. احمدیل رهد مهمدیل رهد دل به چه کنم ری/ برونم به جمتی دنیانه بدوم دی.ایر بعدزایی شش روز هوا خوش بارشت بید وبارون ایزید ایگون جمته به او ونده .ایر بارونی بکارنبید ایگون جمتنه به حشکی زید.ایربیاییم یه کمی بیشتر فرگ بکنیم وبه ایی باورا وارسیم، دالو که کارس بارشت برف وبارون بید گمونم همو آناهیتا پیش ززرتشت بوهه که بس فرشته بارون هم ایگون ولی ایچوکه قهرایکنه وجمت بدست ایگره کمی زآناهیتا جدا ایبوهه وایچو خشم بدی دالونه نشون ایده که شاید یوهم زنتیجه دستکاری همون بیگونه هایین که هشاره کردیم .باوردیری زدالو درخواست ازدواج با عمونوروزبید که بدلیل دوجوربیدن ره وروشت دوتاسون عمونوروز تن به ایی ازدواج نداد سی هوکه عمونوروز دنیانه ملایم وسوز وخرم ایخواست ولی دالو طرفدار سوز وسرمابید آخرسر حق بدست عمونوروز بید ونشق دالو وکرگل به بار ننشست واشکستن.روحتون بارونی           بوهه ودلتون بهاری .سرفراز ووسردیار وبخت یار بوهین

جلال اسفندیاری غریبوند17/6/95

شعر وکارآوا یا کاردونگ بختیاری

 این موضوع در برنامه رنگین کان همدلی رادیو خوزستان باگویش محلی پخش گردید

                               شعر کارآوا یا کاردونگ بختیاری

رهزهشت بختیاری یه ریشه تاریخی داره ، هرچند که ایما هنیزه به شروع ایی رهزهشت دسترسی نداریم . شور وشوق و ذوقی که بختیاریا داشتن ودارن ، ودل پاک ومهروونیسون واحساس بی غل وغش زگل نازکتر ایی قوم که مهر واحساسسونه و زوون بیارن . شاید بخاطر یونه که کار وزنده ایسون واشعر وسرو ودنگ ودندال گره خردنه. ز روزی که بدنیا ایاهن یا مار ایبوهن تا دورونی که ایبینن وایشنن و زون ایگشن وبازی ایکنن وکار ایکنن وزدنیا ایرون ، وا لالایی وناز شعر وشعر بازی بچه گونه وکارآوا یا کار دنگ وسرو ودندال وآخرس وا گاگریوه وغمخونی تموم ایبوهه ایر بخوهی وانیر بکنی ایوارسی که شعر وآواز و سرو ودندال وتشمال مین زنده ایه بختیاریا ششته وبرشته وابیده وبه زنده ایسون زینت بیشتری ایبخشه . بچه که بدنیا ایاهه ماههاهه اول سال زنده ایس گوشاس وا لالایی داس آشنا ایبوهه ووانازشعر دا و ریتم و آرنگ دا آشنا ایبوهه گفتر که وابید ، واشعر بازی ایکنه جوون که وابید واشعرعاشقونه کارایکنه پیا گپ ومیونسال  که وابید، واشعرتاریخی وحماسه و کارآوا یا کاردونگ به بارت کارس کار ایکنه وپیر که وابید، حماسه وغمنومه گدشته پیایل جون نثار وشایسته مردمون دورونه ایخونه وآخر سر که زدنیا ایرون دیه دیرونن که ز گدشته کار وباروزولصسون غمنومه وسرو یا شعر حماسی ایخونن وهمیطوری تا نلسها بدینس ایرون . چوپونا بدین گله که ایرون دلسون به نین وهفت بند خوشه وگله ای که دلسون به صداهه هفت بند چوپون خوشن وبه چرا ایرون.ودرگل وزینگل مود دلتنگی رنجنومه هایی زدرد دل خوسون ایخونن که بیشتر سینه به سینه زدیرونسون یاد گرهدنه.  ومود شادی ودلخوشی شعر وآواز شادونه اینه که باوس دی بلاله ایخونن . مود تمدار به دار وکلکیت زنی شعر کلکیت زنی وبافتنینه ایخونن. مود دوزنی شعر مشک دو ومود عروسی دوال عالی ومود گادوشیدن ناز آواهه گادوشینه سی گا ایخونه که گوش بده وآروم وایسته تا بدوشنس .کرگل ووپیایل مود درو وبرزیگری ومود آخون هلیها ومود خرمن بادزیدن وبرکت گندوم زیدن آواز باد شماله ایخونن ومود گله داری سی گله سون آواز گله دارینه ایخونن ومود دلتنگی سی صیادونه نامرادی صیادی ایخونن وسی کشته وابیدنه غیور پیایل جون نثار گدشته روزگار غمنومه وحماسی ایخونن وگاهوختایی شاهنامه ایخونن ومودی که دلسون شادو خندونن دندال شادونه ودی بلال ویه وختایی شعر شادونه وحماسی غیور پیایل جنگجو روزگارنه ایخونن. دهدر یا زینه که پشت تمدار اینشینه بصورت گروهی یا تنهایی وا هر ضربه کلکیت ایطوری ایخونه . چپ گری چینه گری همه چینه ادونه/ چی ملا قلم زنی گل اینشونه. دامو که قالی تنید به چال گورو/ زونیسه کلکیت گرهد شو نیبرس خو. چپ گری چینه گری چینینه دار کرد/ ونها چینه گرون برید وتا کرد.

پشت ملا ومشک دو که اینشینن، ایطور ایخونن:

ای مشک بزن که دیرومه/ کر کوچیروم به شیرومه /مشک دو سهروم کرس گرونه/ نرخس ار بخوی چی زعفرونه.

مودی که به زیر گا سی دهدن شیر ایروه چینو سی گا آواز ایخونه: رهدوم گامه بیاروم/ دری وست به کناروم/ گام زگایل دیر وابید/ خرد وچرد وسیر آبید/رهدوم گامه بدوشوم /دری وست مین گادوشوم/ هرکی گایی ایدوشه/ جوه نوی ایپوشه/ هرکی گایی نداره آه سرد ایوراره.

پیایل وجغلیل روزگار موده درو پشت مات گندوم چینو برزیگری ایخونن:کن کن مالا دلوم رهد واباسون /بیوبریم جاربزنیم جا وارگهاسون/کن کن مالا دلوم رهد بدینسون/بیو بریم جار بزنیم جادوش پسینسون / زهره ماروم با نون گندم نو / یارخوم به سرحده ناشتا ایزنه دو/ زهره ماروم با نون گندم ماس/ یار خوم به گرمسیر ناشتا ایکشه داس /ای چویل تو بو مده مو زبو تو سیروم/ موده بودادنت مو به گرمسیروم/ برون های برون موسمی نمنده/ بهمن رش وابید کلخنگ سایه ونده.مود آخون کردن که بافه هانه گردالی وار دور یه مهی پهن ایکنن حیوونانه به یک وایه وریستی به یک کتن ایکنن حر وگاو وچاربون وایه ترکه ایی ایفتن بدین حیوونا وهی ایکنن به حیوونا وحیوونانه ری بافه ها چرخشی ایدونن وسیسون ایطورایخونن:هله هله هله هی/هله هله هله هی/ هله هله سرپری/ هله هله مرکری/ هی آخون هی آخون/ یه من که وصدمن دون/سیتون موایکنوم جون/ بگردون بگردون/ جونمی هیردس کن/حونمی هیردس کن/ هله هله هله هی/ هله هله هله هی.ایر خوسیلی به شعرا بکنی ایوارسی که ایی شعرا چطور زدل واحساس مردوم بختیاری سی هر موضوعی واکنده ایبوهن. ناز آوایی یانازدونگی سی گا ایخونه تا بدوشس. هلیها سی حیوونا ایخونن تا بافه آخون بکنن کارآوایی مود دوزیدن ایخونن تا دوبزنن ونتیجه کارسونه واشعر به زوون ایارن. زارزش دو وکره ایگون موده درو زدرد ورنج ودیری وکار گله ایکنه وخاطره ای زیار دیرین ایگو وگله ای زروزگاروجامنده زغافله ومالکنون .همه ایی شعرا وکارآواها ودندالها وسروها ودیرآوازا ریشه مین زنده ای مردوم بختیاری دارن.دریغا که مجال تنگه وحرفا زیاد ورخصتی نید تا بیشتر دینداسه بگروم.امیدواروم که دلتون هی شاد وزنده ایتون پرزآواز شادونه بوهه وهیچ غمی به گردتون نیا . سرفراز وسردیار وبختیار بوهین.

تاریخ:95/5/8جلال اسفندیاری غریبوند.