تقویم تابستانی بختیاریها

این مقاله پژوهشی به زبان محلی بختیاری در برنامه رنگین کمان همدلی با صدای اینجانب پخش گردید.

                                                                      

                                                                       تقویم توستونی بختیاریا

شاید ایر بگوم بختیاریا بالاتر زباورسون تجربه هاهه حقیقیتر دیری ز روزگارسون داشتن  کسی باورنکنه اما چیایی که خوم زبچه ای شاهدس بیدوم یه حقیقتینه ثابت ایکنه.مین مدرسه ها یاد گرهد یمه که هرسالی بیشتر ز چهار فلص نداره وهمه دنیا به ایی باورن اونم بهار وتوستون وپاییز وزمستون ولی چیایی که زگپون بختیاری دیدوم واشنیدوم باور دیریه یعنی مو به هشت فلص مین سال شک ایکنوم واپوست وگوشت واستخون خوم احساس ایکنوم تقویم سال بختیاریا زایی قراره: هرفلص که سه ماهه چهل وپنج روز اولس با چهل وپنج روز آخرس وایک فرق دارن مثلاِِِِِ چهل وپنج روز اول زمستون روز به روز هوا سردتر ایبوهه واوج سرماهس روز چهل وپنجمه. وچهل پنج روز دومس ز روز اولس به اصطلاح هوا اشکنه وری به گرما ایروه گل وگیاه زروزاهه نیمه دوم زمستون سرزخاک ایدرارن وسوز ایکنن. روزا آخر زمستون که نزیک بهار ایبوهه اوج شکوفایی گل وسوزیه.زروز اول بهار تا پونزدهم یا بیستوم فروردین ایی شکوفایی ادامه داره بعد زهو گل پرایریزن ودون ایکنن وسوزیا زرد وحشک ایبوهن وغله ها هم اول نرم که بس سیله ایگوهن ایبوهن ویواش یواش سفتتر ایبوهن ومود درو کردنسون ایبوهه . شاید بخاطر همی آگاهیه که بختیاریا زپونزدهم یابیستوم اول بهار بفکر کوچ ایوفتن وباروبندیله جمع ایکنن به طرف ایلاق بار ایکنن.چهل وپنج روز اول بهار هوا زسردی به طرف ملایمی ایروه اوج ملایمی بهار روز چهل وپنجم بهاره. وروز چهل ششم که شروع نیمه دوم فلص بهاره هوا اشکنه وری به گرما ایروه ومین روزاهه نیمه دوم بهاره که برزیرون غله هاسونه اچینن وبافه بافه جمع ایکنن وبه صورت بافه ها گفتری ایدرارن که پهلک بسون ایگون بعد پهلکانه جمع ایکنن مین یه جا صافی که خرمن بس ایگون سریک اینن دورسون حصارایکشن تا خنکون به وخت آخون. البته جاها سردسیر درو تا توستون هم ادامه داره . روزهای آخر نیمه دوم بهار کم بارشتی اتفاق ایوفته آخرین اور بی بارونی که واتش وبرق ایاهه بختیاریا بس تش نم برون ایگوهن یعنی آخرین روز بارونی .برزیرون خرمناسون زیدن وروزا بهار تموم وابید وری به توستون کرد چهل وپنج روز اول توستون روز به روز هوا گرمتر ایبوهه واوج گرما چهل وپنجمین روز اول توستونه مابین روزا آخر نیمه دوم بهار و روزااول نیمه اول توستون گاتاوختی اوری به آسمون دیده ایبوهه وهواکمی گرم ودم ایبوهه که بختیاریا ایی اور بد مجالنه اور میوه رسون ایگون .مرداد ماه یا ماه وسطی توستوننه  ریگ تون ایگون که اوج گرماسه . نیمه اول مرداده یعنی گرماس ایقدر زیاده که ریگانه او ایکنه چهل وپنج روز نیمه اول توستون که تموم کرد هوا اشکنه وری به خنکی ایروه. روزا اول نیمه دوم توستون هواخنکتر ایبوهه . وبه یه اتفاق آسمونی هم ورخرد ایکنیم شو که به آسمون سیل ایکنیم ره کهکشونه وسط آسمون ایبینیم که زنظر بختیاریایو نشون دهنده ری به خنکی رهدنه که حقیقتس خومون هم یونه احساس کردیمه.البته زولص کهکشون هم یار سردسیری به یار گرمسیریس مزدگونی ایداد که غم نخوری وهوا ری به خنکی رهده وا ایی بیت پیغومسه ایرسوند: رهه کهکشون وسته به ری اشکم/ یار گرمسیری دی نخوری غم. نزیک آخراهه روزاهه نیمه اول واولاهه روزاهه نیمه دوم  توستون هوا کمی خفه ونمناکی ایبوهه که به اصطلاح شرجی ایگونس ایی ماهنه ماه خرما پزون ایگون یعنی وقت رسیدنه خرماهه . .روزا نیمه دوم توستون که ری به تمومی ایروه وبه پوییز نزیکتر ایبوهه چندروزی مابین روزا آخر توستون وروزا اول بهار آستاره درشت وقشنگی خوسه نشون ایداد  وایبرقنید که بختیاریا بس آستاره سهیل ایگودن عقیده دارن که ایی آستاره شگون نداره وبه حیونا ضرر ایرسونه به همی خاطر وا آرد هویر راست ایکردن و واپنجه هاسون به صافی آخر پشت حیونا تختی مابین گوه بالا رونا حیونا به دوطرف هویر ایمالن تا حیووناسون خطری نبینن البته فرگ نکنوم ایی خطر زنظر علمی ثابت وابیده بوهه که ایی آستاره قشنگه خطر تشعشاتی داره یانه ولی یو زعقیده بختیاریا ورخواسته وابیده ایی آستاره بعدزیه سال خوسه نشون ایده وای هم نشونه ای ز آخراهه توستون ورسیدن پویییزبید.البته برزیرون هم مین روزاهه نیمه دوم توستون پیش زیوکه به بارونا پوییزی ورخرد کنن دست بکار خرمنا ایبیدن خرمنانه ایکندن مین یه جا پهنی پیش حصار پهن ایکردن و یه چو بلندی که بس مه خرمن ایگدن وسط بافه ها محکم اینشوندن وا وریست گردن حیونانه وایک کتن ایکردن ویه سرس که نزیک تنبلترین حیوون بید به چو ایبستن وزرنگترین حیونانه دیرتر زچو ایبستن خوسون ووا شعرکارآرنگ که هلی ها بس ایگون بدینسون ایدونستن وایی کارا بافه هانه هیرد ایکردن که بس آخون ایگدن مودی که خو هیرد وابید حیوونانه ایگشیدن وخرمنه جمع ایکردن وواجنگر باد ایزدن ودون وکهنه زیک سوا ایکردن و گندومانه برکت ایزیدن وبه حور ایکردن وواحیوونا باری بارایکردن وبه حونه هاسون ایبردن. البته ایی کارا مال ایی روزا نید مال دورونی بید که هنیزه وسیله ای رونق نداشت. امروزه علم پیشرفت کرده وواماشینا مخصوص همه ایکارانه ایکنن

زنده ایتون پر خیر وبرکت وابو سربلند وسرفراز وبخت یار وابوین

جلال اسفندیاری غریبوند 9/4/95

انواع شعربختیاری

این مقاله به زبان محلی بختیاری در برنامه رنگین کمان همدلی صدای خوزستان پخش گردید

                                                    انواع شعر بختیاری

پیش زیوکه سرتالی زبار شعرا ودندالاهه بختیاری دراریمٍ ، بهلین سرگدشتی کوتاه زفرهنگ قوم بختیاری ، زکوچ نشینی، ز زنده ای کهستونی ، زدرد ومرارت وعشق ورنج غیورمردمی نشکن وسرسخت بگوهیم که واهمی حال مردمی دلنازک وپراحساس ومهمون نواز بیدن وهدن مردمی دل پاک ومهروون، که دست بیگونه سالها سال زسون کوتاه بید یا بیگونه دفر به دسترسیسون نداشت وا فرهنگی بکر ودست نخرده . ایر چه چندون سوادی نداشتن ، یه ذره ذوقی داشتن که واعشق وعلاقه گدشته حکایت اجدادیسونه مین ذهنسون داشته بوهن وسینه به سینه واشعر ومتل وبازی وآرنگ سی بچیل ایخوندن ومعناس ایرسوندن. یکی ز روشتاهی که شعراوحکایتانه مین ذهن جا ایداد وسی نلساهه بعدی بازخونی ایکردن ومین ذهنسون جاایدادن وبه یادگار اینهادن ، آرنگ شعر بید . پیش زیو گدوم وزنو هم ایگوم شعرا بختیاری زحکایتا و اتفاقاهه حقیقی وواقعی سرچشمه ایگرهدن  وختی که بیتی زشعراهه بختیارینه گوش بدی، قشنگ حال وهواهه او روزگار واوضاع وشخصیت ومحله مین ذهنت نشق ایبنده ملث ای بیت: آحسین یادت بیا جنگ چرینه/ گال گال وزنه وبنگ حجینه. ایچو به یاد شخصیتی به نوم آحسین به گوشت ایخوره جنگی که مین محله چری وسته و اسب وزنه که ایشهنی وتفنگ حجی که به گوش ایخرد . احساس ایکردی که خوت شاهد اودورونی .شعری که زماجرا وحقیقتی به دیر بید یا زولص درد ورنج ویا غم وشادی وجنگی ودنگی یا مثل ومتلی نبید بختیاریها به شعر قوولس نداشتن سی هوکه خوسون شعراسون بی حساو وکتاو نبیدن .بعد ز شاهنامه فردوسی هر ایرونی که ایخو به هویت خوس پی بوره حداقل واسیلی به فرهنگایی ملث فرهنگ بختیاری  داشته بوهه تا کمی به هویت فرهنگ قدیمی اجدادیسون سردراره.گدیم که شعر بختیاری، زدل کار ومرارت وغم وشادی وعشق ودنگ وجنگ وغیرت مردونه ای دور و ور دورون بختیاری واتفاقاهه وسته سرچشمه ایگره ، وایی شعرا جدا ز آرنگس چندون موندگار نید وایی آرنگ بختیاری بید که شعر بختیارینه وا خاطراتس موندگار کرده یا بهتر بگوهیم راز موندگاری شعر بختیاری مین آرنگسه.قشنگیس یونه که شعر بختیاری دوارته کاری نداشته ونوا هم داشته بوهه ایرچه امروزی ایی اصلن زبیین بردن،اندی ارزشسه زدست ایده ،یعنی زهیچ بیگونه ای ورداشت نکرده وخالص زمین فرهنگ خوس جوشنیده.آرنگ بختیاری مدیون توشمالاهه وادم ودستگاهی ساده ملث ساز وکرنا ودهل وگاهوختاهی نین هفت بند.توشمالا ملث خورچین بیدن که اتفاقا وستنه به شعر ومتل وآرنگ ایوردن و واساز وکرنا ودهل ونین ایخوندن . شعر وآرنگ بختیاری پیش ز انقلاب مشروطه که قدیمیترین شعرا ایرونی بیدن خیلی ساده وبی غل وغش وعین حال رسا وگیرا بیدن وبهره چندونی زقالوی نداشتن . ایر بخوهیم زنظر ادبی پته جوری کنیم شعر رسمی بختیاری صاحو یه تقدار وزن مشخصی هد که اونم مین وزن فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلاتن (بحررمل مسدس سالم) یا فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتٌ(بحررمل مسدس محذوف) بنظر ایا یعنی شاه کلید شعر بختیار ایی وزنه.شعر بختیارینه زتقدار فرهنگ بختیاری زچند گونه قسمت ایبوهه: 1- شعر وآرنگ غمونه که خوس به دو قسمت بهر ایبوهه یکی گاگریوه که زولص عزیزون وجونون زدست رهده وصفات اونو ایخونن دیرینه وا اسمسه دنگنومه بخونیم ملث دنگ علیداد ونومدارخون وصیدال بک ومحمدحسین خون که به یه تقداری مین گروه غمونه جاایگره. 2-شعر وآرنگ جنگنومه یا حماسه ای ملث: جنگ ابواقاسم خان، علیمردون خان وشاکریم وحکایتایی ملث اینو3- حکایتهای عشقی حقیقی ملث: دی بلال ،عبد محمدللری، مابس، مهری، شاوانو وحکایتایی ملث اینو 4- کویر که طنز وتمسخر رفتار کسونی هدن که مشکل اخلاقی داشتن که وا هزل هم جوربیدن 5- شعر شادونه ملث گلی گلی یا دوال عالی ، حنا حنا، دانی دانی، های گلومی وآرنگایی ملث اینو که همه شعرابالایی که اسم بردوم قالوسون دوگونی یا مثنوی واوزن ایر اشتوا نکنوم بحررمل مسدس سالم یا محذوف 6- شعرا دیری که وا وزنا دیری ممکنه گده وابون وبیشتر سون همو وزن دی بلال یا دنداله حقیر شاگردتون اسمی ریسون نهادوم ایر قوول بوهه ملث نازآرنگ، بازی آرنگ،کارآرنگ، متل آرنگ، خوآرنگ که همو لالاییه که اختصاصآزدوبیتیهاهه باواطاهر هم واوزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل یعنی بحر هزج مسدس مقصوره.بعدز انقلاب مشروطیت شاعرایی  ملث ملا زلفعلی کرونی بختیاری ، پژمان بختیاری وداراب افسر بختیاری ومیرزای بختیاری که به شعر بختیاری رنگ وبوی تازه ای دادنه وشعرایی مین قالو قصیده ، غزل،مثنوی، دوبیتی ورباعی وغیره که واادبیات فارسی همخونی داشتن نوشتن بی.بعدها روشتی نو مین ادویات فارسی اویده که مبتکرس نیما یوشیج بید تا سال 55 که یادومه هیچ شعرنوی به لهجه بختیاری نیدوم بی تا روزی ز همو سالا که حقیر شاگردتون دانش آموز بیدوم اولین شعر نو بختیاری به نوم دایه نی حایتم تیل کرد. نوشتم وسرکلاس ایخوندوم. بعدز انقلاو یعنی سال شصت ودو شعر بلند لندرکهنه نوشتم که زهمسو تاحالا مین میلسا وهمایشا هی خونده بیدومس ظاهرا طرفدارا زیادی هم داشت که خوم باورم نبید ایی شعر محلی یه روشته خاصی سی خوس داشت طوری که خوم مجبور وابیدوم اسمی سیس بنوم اسم ایی روشتنه بونگ خیز نهادوم یعنی واصدا بلند هیجاری وچکشی خونده ایبید. نمونه ای زایی شعرنه سیتون ایخونوم: لندر که هی لندر زگلنگ تو خین جسته به صحرا ، افتو ه گریوه زداغ پیایل ، سیلس که وبردا، رودونت ایان قافله بدیندا.....شعر دیری به اسم بیداری بهمن واهمی روشت نوشتم که سال شصت وهفت مین برنامه سیمای هنر صدا وسیماهه خوزستون اجراس کردوم پیش ز خوندس گده بیدوم  که علت نوشتن این نوع شعر آشنایی مردوم بختیاری به ادبیات امروزی ملی ومیهنی بید خوشحالوم که اخیرآ شاعرایی نوسراهه بختیاری دست به قلم بردن.

سردیار وسرفراز وبخت یار بوهین

جلال اسفندیاری غریبوند

8/4/95

باد مارانیز خواهد برد

اینهم شعری بلند به یاد زنده یاد کیارستمی 🌹باد مارا نیز خواهد یرد🌹 شگفتا گذر ازدریچه تاریک/ سقوط ناگهان درجاده ای باریک/ وافتادن درون بیکران پهنای ادوارجهان روشناییها/ شعاع رنگها رادیدن ونام آشنا گشتن/ فرود در زندگی با محوری کوناه/ میان خنده ها وگریه ها وناله ها وآه/ نگارنده ی دلها شده بودی روزگارانی/ اینک تویی نگاره ای در نگاره های دهر/ بارها پرسیدم از خود( خانه ی دوست کجاست؟) قهرمان پاسخش هم کودکی بوده است/ رفیق مهرومعرفت در رنج طول راه/ خانه ی دوست پدیدارشد/ عاشقانه سخت راهی را به برگشتن/ داستان طعم شیرین ودرشت توت ناصح/ درسکوتی تلخ وپرمعنا/ لابلای ( طعم گیلاس) اخگرامید در حادث ای رخشید/ از کویر خشک یأس آغاز/ سکوتی مرگزای ناگه، باغ وگل وسبزه بودوچرخشی دیگر/ سرانجامش حضور در پشت دوربینها/ گذراز ( نجربه) ی تجربه های تلخ ودرکی دگرازحقیقت عشقی/ سخن از آدمای عصر پیرامون/ ودرس زندگی از عامیان عادی هامون/ ودرک آدمیانی که هیچ درکت نمیکردند/ وگرنه اینچنین ترکت نمیکردند/ وای کاش صحنه های صحن دوربین تورا اینگونه بی حرکت نمیکردند/ به مرزیأس رسیدی حاصلش اندیشه مرگی/ وآنگاه قدمی وقلمی ،نگاره ای وعشق ،هربرگی/ وبرگ زندگی تفهیم صلح ومهر/ دلم میخواست بسازم درمیان قصراندیشه ی توارگی/ وپیمانی به زیر تک درخت سبز زیتونی/ به یادخاطراتی ازخدایان اساطیری/ خدای شعروموسیقی/ خدای راستیها وحقیقتها وتکراراساطیرمحبتها/ دراینجا چرخی ازنمایشی کوتاه/ نوازشهای دستی برسرزلفی/ ویا بوسه شیرین زلب ( شیرین) / وگرم بگشاده آغوشی بکام دوست داشتنها/ تواز ( ده ) گفتگوی شک ،یقین درنیمه ا ش بنموده ای درنقش دیگر ( پنج) / که وارونه اش هم زیباست/ وصحن ( نان کوچه ) کودکی تنهاوواق واق سگی زاینده ترس ازهجوم زخم / که دراندیشه کالسکه ران درکی نمیگنجد/ سوارانه کسانی ازکنارش میروند بی مهر/ که کودک ملتمسانه نگاهش درپی ناجی/ گرفته دربغل نانش / رهایی بود پندارش/ چگونه میتوان شد ناجی جانش/ خیالش ناگهان شد تکه نانی/ رهی بگشود ودرس دوستی داد ورهاگردید/ گفتی زندگی زیباترازنبودن من نیست در بودن هرچیزی/ زندگی دربودنم زیباست / چه زیبا گفته ای زیباست؟!/ امید رخشیدمیان طعمهای توت وگیلاسی/ تکه نانی خالق دوستی / رهاازمرگ/ ابروباد وآذرخش ,آن پیامداران باران وتگرگ/ احساس رخ ازافتادن هربرگ/ زندگی دوباره شد آغاز/ حضور درپشت دوربینها/ هان امید وآرزوی فصلهای تلخ/ چراغی در دل تاریکیت بسپار/ که اکنون بادهستی مینوازد چهره ی مارا/ وگاهی آفریند عشق راستین ازنبودنها وبودنها/ شکوفایی وزیبایی وشدنها/ عاشقانه نازنین آغوش مهربگشای/ به فرجام باد مارانیز سبکبارانه خواهد برد. جلال اسفندیاری غریبوند. 95/4/16